De Welt dör de Tieden up Platt …

.

De Welt dör de Tieden up Platt …

een düütschen Olldach van fiefunveertich an

 

I kk wee joa man de lüttste van mien Ollen hör Kinners, denn Jüngsten bi us in d‘ Huus. Wenneer ikk mit us Moder ünnerwägens, ov mit Moder in Huus wee, denn wee dat föör mi meisttieds een moied Lääven. Denn har ikk niks uttostoahn an Stiepelichkeiten van mien ölleren Süsters un Broers.

Wenneer Moder oaber alleen up Tuur to hamstern, verkopen ov vertuschken wee, denn hevv ikk belääven kunnt, wat dat heet, een Annern ünner Annern to weesen.

Wenn Moder mi wägen irgendeen Bewennt in Huus loaten muß – wat joa all foaker moal vöörkeem – denn mussen see sükk joa mit mi befoaten, hör anner Kinners.

See kunnen denn nich elker hör eegen Padd goahn, wiel see joa so een lütten Schietbüdel an de Beenen bummeln harn, wat joa to aal Elend ok noch hör Broer wee.

Mien Moder hett in hör loatere Joahren – wenneer de Schnakk moal dorup keem – woll jümmers sächt, dat ünner hör Kinner jümmers een heel grooden Eenichkeit wäst is.

Dat sää see oaber blossich, wiel see mit de Woahrheit nümms säär doon wull. Villicht wull see sükk ok blods sülven nich ingestoahn, dat dat in hör eegen Famili netso eegensüchtich un füünsch hergung, as in de meist anner Familin bi us in d‘ Kuntrei ok.

Mien Süsters un Broers de kunnen sükk näämich aalmitnanner van Lütt ov an heel nich utstoahn. Wat de Een sien Krei wee, dat wee de Anner sien Uul. Dat een moal ut Goodheit wat föör de anner doan hett, dat wee denn wat heel seltens.

Meist mook dat joa ok niks ut – dat wee joa överall bi us in Huus un in Buten Bott genuch – see kunnen sükk joa fiegelinsch aal mitnanner ut d‘ Padd goahn.

In de Joahren, bit ikk noa de School henkeem, hevv ikk ünner de Grooten een büld uttostoahn hat.

Leevde ünner Süsters un Broers hevv ikk bit vandoach in mien Famili nich kennenliert. De hevvt jümmers tosehn, dat see wat in hör eegen Büngel kreegen. De Hals hevvt see bit vandoach ov harn see bit to hör Ovlääven ni nich vullkrägen, un wenn dat noch soveel wee, wat see dorinschoaven hevvt.

Ikk hevv dat nie verstoahn kunnt. Sünners nich, dat nümms van mien Süsters un Broers ok blods eenmoal noa us Moder kääken hett – nichmoal as see all düchdich Süük wee, un denn Upletzt in mien Aarms inschloapen is.

Mit dat, wat ikk dor nu jüüst vertellt hevv, bün ikk in de Tied van Vandoach rinstappt, wat ikk eelich noch gannich wull. Oaber dat wat ikk van Vandoagen vertellt hevv, dat hett siene Wuddels in de toennengoahnde Kreechstied un in de eerste Joahren dornoa.

Ikk hevv mien ‘Voader’ joa blods as een süüken, elennigen Kerl kennenliert.

De lange Kreechsjoahren harn de Minschen joa aal wat wächnoahmen. Milljonen van Minschen dat Lääven, anner Milljonen un Oabermilljonen hör Familin, hör Tohuus ov hör Dakk över d‘ Kopp.

Armeen van Suldoaten hett de verloren Kreech dat Lääven noahmen – un wenneer see dat bietji Lääven behollen harn, denn hett he hör glieks noaderhand de Freeheit noahmen – see mussen de Voaderlandsche Dankboarkeit denn in de Wieden van Sibirien bi Woater un Kohlszopp ovknoien.

Denn gröttsten Deel is denn dorbi ok noch ümkoamen, un licht noch irgendwons in dat wiede iisige Land bediekt.

As de Irrsinn denn een Ennen funnen har, har mien Voader, as he van Bord no Huus to keem, TBC in sien Lüngers sitten. Netso as een büld anner Mannslüüd to de Tied ok. Schwindsüük wur dat domoals in d‘ Volk nöömt.

Dit Benöömen dat schall ikk woll ni nich vergääten, denn dat Word wur us foaken genooch up de Stroaten achteranropen, un nich blods van anner Kinnergood.

Ok utwussen Lüü wesen sükk dorto nich to schkoa. Sünners wenn see in wiederwäch Düütsch Gauen upwussen un katholsch wesen.

Dorbi weesen de Familin mit een Tuberkulosen in hör Mirden tomeist veel bäter up Stükken un in Riech as de annern. Bi blods een Tuberkelsüüken in d‘ Huus muß de heele Familie näämich aal veer Wäken up d‘ Gesundheitsamt vörstellich warden, üm dat de Doktersch kieken kunnen, ov sükk ok nümms bi denn Süüken anstoaken har.

So mook us Moder sükk aal dartich Doagen, mit us Drufel Kinner as son Steert achter sükk an, to Foot up de Padd in d‘ Staddje.

Noa d‘ „Robert-Koch-Huus“ hen, dor bi Rudi Karstadt sien Koopmannsloaden tägenover.

Dor stunnen in düster Koamern de heele Gerätschkuppen, mit de man de Minschen denn dörlüchten dee. Un wenn de Dokterschen denn ok blods een lütten Schkaa up de Lüngerflöägels sehn harn, denn wur man in een annern düstern Koamer glieks rönscht. Dat geev denn jümmers so gruselige schwaart/witte Biller, de de Dokterschen denn stilkens vöör een Lucht hullen un sükk dat een Tiedlang bekeeken, as wenn dat Dürers Albrecht moalt har.

 

De eerste Tied noa d‘ Kreechsennen geev dat noch keen Onibus bit to us noa buten, un de tweede Tied noa d‘ Kreech har us Moder keen Pennings föör de Billjetten in hör Knipke. So mussen wi lopen, denn Lopen dat kunnen wi good.

Dat Mitnannerutkoamen bi us in Karteer tüschen de Minschen mit Platt as Sproak un de van annerwonsher, dat wee van der eerste Stünnen an su nich dat Bestige.

De Minschen van hier und de Minschen van dor, de wesen van Huus ut woll meist „to anners“. See harn nich de glieke „Küan“ in d‘ Kopp, as mien Opa jümmers sää, wenneer dat moal irgendwons wäär tüschen de Noabers düchdich kroakt har.

 

Irgendwat pass dor näämich eenfach nich in de Olldachsgesellschkupp tüschen van hier un van dor.

Dat nu oaber nich Een in dat Denken indüükt, dat ikk mit mien Särgen de Minschen an d‘ Brett spieker, de in de letzte Kreechsdoagen üm hör un üm dat Lääven van hör Kinner sowiet lopen sünd as hör Footen hör droagen hevvt.

Ikk meen mit keen Word de Minschen de flüchten goahn mussen – de hör Tohuus. de hör Wohnploatz verloaten mussen, wiel hör Voaderland van een büld Minschen to een Mörderland ümdreit worden is.

Nee … de meen ikk wiers nich. De weesen näämich eenfach blied un dankboar föör jeden Knüven Brot un föör jedet Dakk över de Kopp – ok wenneer dat noch so scheddrich un lüütji wäst is.

Ikk meen veelmehr de, de in de Vöörkreechstied van överall un ut elker grootdüütsch Hörns as Waarker föör de Kreechsmaschineree un de Scheepenboeree noa Kaisershoaben an de Woaterskant verschoaben worden sünd. Disse Part Frömmden un de Minschen van hier – dat wee dat Gemengsel, wat sükk nich mitnanner verdroagen hett.

Tominnst de Ollen nich, denn bi us Kinners un bi dat Junggood, wat jüüst anfung sülven to freeän, dor wee dat meist üm meist anners. Wi sünd denn noch tosoamenwussen – bi de Ollen gung dat oaber schiens nich mehr.

De halvwussenen Jungkeerls un Maiden hevvt mitnanner in schulich Hörns versöcht to weeten to kriegen, wor dat Killern in hör Liev an fastmoakt wee, un wi Lütten, föör de use Welt noch ut Kinner un Ollen un noch nich ut Jungs un Deerns tosoamensett wee, wi seeten aal mitnanner up de Tuungrund, ov hukelden an de Schlootskanten un ween an Schietkleien wat dat Tüüchs blods hergeev.

Dat Tüüchs, wat wi denn dorbi an d‘ Liev harn, dat seech denn meist ok dornoa ut. Us mook dat liekers niks ut, ok wenn us Öllern dat mennichmoal säker ok suur genooch upstödt is. Wi hevvt in Huus ni nich Schellens dorföör kräägen (bit up eenmoal, dor har mien jüngsten Süster dat oaber ok wüggelk een spierke överdreeven mit dat „hör Tüüchs schidderk moaken“).

Annersrüm wur dat denn all eder een Schoo ton antotrekken. Wenn de een ov anner ut us Frünnenkring ut de Noaberschkupp sükk moal wäär nich mit sien scheddrige ov ok woll tweirääten Kledoasch noa sien Tohuus hentroo, wiel hüm dor – su säker as dat letzde Word in de Kaark – van Voader ov Moder een düchtigen Loach Hau verwachten dee, denn wee de Anlopstää de Köäken van Tant‘ Eden. Dor wur denn furrs dat Tüüchs wuschken un över de blenkernd Ümlöper an de iistern Köäkenoaben drööcht.

Dor wurn de verklömten Footen ov Hannen mit heete Bakksteenen upwaarmt, su dat dat Blood wäär kreiseln kunn.

Dor wur de malörte Büks ov Jakk van mien Moders flinke Hannen ünner de ole Neimaschin so kuustfaardich wäär tosoamengüddert, dat van dat Malör, van de Winkelrutz ov de Räät in dat Tüüchs hoast ganniks mehr to sehn wee.

Dor wur so mennich Lokk in dat foaken eenzige Poar Strümp anne Been stoppt.

Dorbi geev dat denn ok noch reschkoapen to äten un drinken. Bi us hung näämich jümmers wat van d‘ letzde Schlachten an d‘ Böän to dröögen.

Een Mettwurstkringel, dat wee denn ok dat Minnste, wat een jeden van de Kinners mit up sien Padd noa Huus to kreech.

 

Wenn ikk so schriev, ‚wie seeten in d‘ Schiet an kleien, wat dat Tüüchs blods hergeev‘, denn mutt ikk dor an denken, wat dat vandoch doch üm Speelploatzen föör Kinner föör een Upstand moakt ward. Ikk kann denn blods so vöör mi henschmüstern, un mi mien Deel dorbi denken.

 

Mien Deel, dat sünd denn de Biller vöör mien binnerst Ooch, up de ikk us up Mors ov Kneen an d‘ Strooat sitten seech. De Hannen, de Aarms, de Beenen, un foaken ok noch de Gesichten, vull Schiet un vull Schmeer van us Wöhleree in d‘ Stroatengubel.

Säker hevvt wi foaker ok wat dorvan in Bekk un Pans kräägen – oaber dat dor glieks een van de Grooten achter us stunn to gielen, un vöör Sörch üm us bold ingung – dat hevvt wi ni nich beläävt.

Wat een Glükk ok, mach ikk vandoch blods särgen.

Wi hevvt keen Utschlach dorvan kräägen, ov sünd anners süük worden. Dodblääven is dorvan ok nümms van us Kinner.

Villicht har de een ov anner ünner us moal een poar Würms in sien Darms – man, denn geev dat van d‘ Huusdokter een reschkoapen Wurmkur över een poar Doagen, un allens wee wäär good up Stükken.

Ok dat anner, wor man de Minschen in de Billerkist van Tellewischen vandoach so maal mit moakt, un wat see denn jümmers bit up de Knoaken utschlachten – de Soak mit de Fäkalbakterin up de Wurst un de Kees, de man in d‘ Koopmannsloaden ov ok up d‘ Wäkenmarkt kopen kann.

Opa hett dorto blods meent, dat us ole Huusschlachter Geerds dat ni nich kloarbrocht hett, de Deerten, de he denn ünnerd Mest har, so schier ovtobunken. He leet an de Knoaken, de he jüüst in d‘ Füüsten har, tominnst noch de Huut an sitten.

Wenn wi ut de Büks mussen, denn gungen wi up d‘ Dönnerbalken achtern in d‘ Schüür achter de laang Riech Koien to sitten – un wenn vandoch een ut de Tied vertellt, he hett sükk noa jedermoal de Hannen wuschken, denn dröff ikk lööv ikk so särgen, dat he nich so heel de Woahrheit sächt.

Hannenwaschken – wenn wi woahrhaftich sünd, dat geev dat föör us Jungs tominnst doch blods eenmoal an d‘ Dach – un dat wee schnoabens, bevöör wi to Beäd mussen. Un wenn wi Jungens dat henkräägen hevvt, denn wur ok dat noch gern „vergääten“.

Un överhaupts wee Woater doch een hooged Good, wat nich eenfach so föör Hannenwaschken verkleit worden drüss.

Tomoal in de moorigen Landsträäken van Oostfreesland de meisten Pütten keen Drinkwoater hergeeven. Schiered Woater wee blods up de sandigen Eilands in de soltige Gägend to scheppen.

Dör vandoagen mit dat „Woater soveel as man will“ ut de Müür, is de Woaterweert doch to een Fläägenscheet verkoamen. Anners wüür de Minschheit up dat Eerdenrund doch anners mit disse Gottsgoav ümgoahn.

Ikk wull dormit ok eelich blods särgen, dat wi dat domoals as Kinner van d‘ Gefööl her woll all rechtens moakt hevvt mit use Spoarsamkeit.

 

Wat denn ut de Kuul ünner de Dönnerbalken hoalt wur, dat keem doch meist dries in d‘ Tuun un wur dor ünnerspitt. Dorvan wussen un greuden denn aal de Planten un de Früchten, de as Äteree in de Grund seeten, üm irgendwenn up de Disch tokoamen, un us de Buuk vulltomoaken.

 

Woveel Fäkalbakterin sünd dor woll in d‘ Runnen lopen? Van us Achtersten in d‘ Plumpsklosett, van d‘ Plumpsklo in d‘ Jauchbakk, van d‘ Jauchbakk in d‘ Tuun, van d‘ Tuun in de Tuunfrücht, van de Tuunfrücht in d‘ Äten, van dor in us Buuk un denn har sükk de Kring wäär schloaten. Hett dor ok blods eenmoal een Roadio- ov een Bladdjeminsch een lüütji Reportoasch över moakt?

Ni nich. Wat is us dordör woll nich aal dör de Nöäs goahn.

 Kiekkassens geev dat joa domoals noch nich – tominnst nich föör dat eenfache Volk as Schluurenkino. Wi mussen us noch up us eegens Hand wat infallen loaten.

Infull’n is us denn jümmers wat. Dat wee säker mennichmoal föör de Minschkes üm us to nich alltobestich, oaber liekers – hööcht hett us dat jedermoal düchdich, wenn wi wäär een Annern dorbikräägen harn.

So heel van de Welt ov wesen wi joa nu ok nich. Dat geev joa all dat ole Damproadio.

In de Woahnen, in de noch keen Elektrisch dör een Droaht van buten an d Gäävelmüür in de Huusen keem, dor stunn denn achter jeden „Rundfunkempfänger“ een Bakkbeest van Frachtwoagenakku föör de Bedrijf van de Roadiokist, de bi de wat bäter Lüüd ut Hollt un bi de minner utstaffeerden Familin foaken ut Bakkalit wee.

In achtunveertich, glieks noadem dat neeä Geld as Düütschmark de scheddrige Rijksmark ovlöst har, stunn bi us tomoal een hoagelneeän Holltkasten up de Buddelee. Richtich moi bruunsch un sülvern gliem he us ut de schulich Ekk rut an.

„Grundig“ stunn dor in gülden Bookstoavens anschrääven.

Vördem stunn an disse Stää een düsterschwaarten „Volksempfänger“ mit blods een Sender up sien Band, de man hören kunn – de man bit fiefunveertich hören drüff.

De bruunsche Oadi ut Östriek de har joa vöörtieds dorföör sörcht, dat he in jeden Huushollen in d‘ Grootdüütsch Riek ok good to hörn wee. „Von der Maas bis an die Memel – von der Etsch bis an den Belt“ klung dat denn jümmers in de twalf „Duusend Joahren“ dör jedet Huus.

Bi us wee dries ok foaken wat anners to hörn, wenn us Moder un mien öllsten Broer föör de Kist hukelden un hoast dorinkrupen deen, üm dat see d‘ ok aal mitkreegen, wat dor so an „Woahrheiten“ över Düütschland van Günntsiet de Kanoal, van dat ingelsch Eiland dör de Lüchten fluttern de. Mien Broer wee näämich ok domoals all een heel plietschen Fendt, wenn hüm dat dorüm gung, irgendwat in sien Richt to dreien. He har dat binnerwendige in de Bakkalitkist een bietji up Vördermann bröcht, as he dat nööm.

Noadem denn de Wehrmachtsbüppersten hör Teeken ünner dat Kapitulatschonsverkloaren för dat düütsche Militär sett harn, hett sükk dor joa nümms mehr an keert – in de Tied bit dorhen har dat oaber düchdich in d‘ Ooch goahn kunnt. Mit dodscheeten wesen de bruunschen Broers – ok bi us in de Noaberschkupp – up jederfall fix bi de Hand.

An de ole Kist van „Volksempfänger“ drüssen wi Kinner us denn woll all moal an versöken, mit een bietji an dreien üm moal wat hellerdet ov wat düstered Kroaken ut de Membroan to hörn to kriegen. Dor har denn ok nümms wat dortägen to mulen.

Bi dat niege Roadio dor wee da denn heel wat anners. Ov dat keem, wiel dor in buten in een gülden Schrievtoch „Grundig“ anstunn, or ov dat an de Tasten leech, de dat Deert nu to de Knöpen noch har, or ov dat an de Pries leech, dat dor nümms anners as us Voader ankoamen drüss.

As Teeken van de niege Tied har us Moder dor näämich bi Roadioschoster Backhuus hoast 300 Mark up de Loadendisch henpakken mußt. Wu see dat in de domoalige Tied deichselt hett, dat is mi in groode Deelen vandoagen noch een Roatsel.

Dat niege Roadio dat drüffen wi denn man blods noch van wieden ankieken – un sülvst dat wee föör us Voader denn meist alltoveel, wenn he denn in Huus wee.

Van us Kinner hett sükk denn ok ni nich een troot, dat Wunnerwark ok blods antofoaten. Dor wull woll nümms een Pakk Hau riskeeren

Ikk wee jümmers blied, wenn ikk mien Voader nich in Huus wuss.

 

Wat bruksen wi oaber ok een Roadio. Wi harn doch een moien un langen witten Strand vöör de Huusdör lirgen, glieks bi de School vöör d‘ Diek an de Woaterskant. wi hullen us doch – wenn wi jüüst nich wat anners to beschikken harn – de meiste Tied butendieks up. De groode Düün un de Wischen in Groo un Penner dat wee use Welt. Dor geev dat föör us Kinner soveel to beschikken – wi kunnen dat foaken gannich aal mantjien, un vöör allens reet dat ni ov. Dat geev elker Dach wäär wat anners, wat Neeäs to weeten to kriegen …

© ee 

6ter Dezember …

.

6ter Dezember …

De Sünnercloas, de Sünnerkloas
he is all steensched olld as Boas –
is mit sien witten langen Boart
een Mannsbild van de sünner Oart.

Hett in sien Büdel heel büld Soaken
de menn Kinner Freud blods moaken –
denn hett He noch de anner Siet
van nde Minsch blods noch denkt ‘wat Schiet’.

Denn Allens wat verdwarß hier lopen
dat hett h#He schrääven up een Hopen –
un well up disse Listen steit
bekummt van hum de Mors verneit …

© ee

ewaldeden2018-12-06

Fidi un sien Prunkstükk

Boaben bunt . . .

Fidi un sien Prunkstükk

 

Fidi wee van Huus ut Schooster – sien to Huus dat leech in dat mekkelborgsche Plattland – in Ludwigslüst. Sien Voader harn see an d‘ söämteinsten in d’ Junimoand dreeunfüfftich dodschoaten.

Van dissen Dach an gung sien Läven een annern Padd, as dat noa sien Meen’n eelich goahn schull. Studeern up een Pastersstää seet woll in sien Kopp – dat wee hüm nich vergünnt. Schooster is dorbi rutkoam’n – oaber dat is een anner Geschicht, över dat ik noch schrieven moot. Up jederfall hett dit Geböören hüm dorto brocht nägenteinhunnerdsärßunfüfftich – noa de ungarsch Variante van dat Spill – bi Nacht un Nävel mit sien groode Leevde över de gröön Grens in de Bundsrepuplik to trekken.

Irgendwonns in’n Südwesten – dat wuß he – geev dat de Bedrief Salamander. Salamander wee ok in dat anner Düütschland een Noam. Dat oaber Doon un dorwääsen leeger is, as Hörn un Hoapen – dat hemm’n he un siene Edi gau spitzkrägen. Een Schooster wee näämich bi Salamander ok blods een Schooster – un keen Paster.

So hett een Tofall hüm denn mit Minschen tohoop brocht, de ok woll nich mehr in de Kuntrei läävden, in de see hör eerste Krei doan harn, oaber de wenichstens mit hör Schnakken stükkwies de sülvige Padd gungen.

Fidi wee een plietschen Schooster – he kunn good mit Hoamer un Spiekers ümgoahn, un hett denn ümsoadelt up wat holltens. Dat har wiers ok wat mit lopen to doon – oaber man jüüst van de anner Kant – dat wee Parkett.

He bruks blossich noch leer’n, nich mehr up Footen dör sien Aarbeidslääven to goahn – up Kneen krupen wee van Stünnds an de Oart. Dat hett he so good henkrägen, dat he dat twee Joahr loater all up sien eegens Hand mook. Fidi wee so mit Liev un Seel dorbi, man kreech hüm hoast blod’s noch in Aarbeidsbüks to sehn. Dat Footdeelen moaken kunns hüm anrüüken – Liim un Hollt.

Dat keem all van binnerwendich – un dor wee he stollt up.

Anners sien Edi – dat lüttlüühaftige Edith har see ovlächt – Edi klung so noa groode Welt. Un verrafftich – so’n spierke kreech see elker Dach dorvan to foaten. Een Stää as Sekretärin wee hör tofallen, un dat Schikksoal har de Schrievdisch in d‘ Vöörkoamer van Professer Sowieso vöör hör freemoakt. De Nachten brorgen de beiden jümmers noch in de lüütji Dakkwoahnung ut de Anfangstieden to. Wiel – mit Ovlärgers planten hullen de beiden sükk trüch. Ov Fidi sükk in gewisse Momanken trüchhull, oder ov see een Sperrwark inboot har, dat schall hier nich an d’ Lucht koamen – up jederfall wee dat Läven oahn Kinner een Enn’n goaelker. Tominnst för Edi.

Wenn de Koamerdör achter hör in d’ Schlött fallen wee, kunn see hör Pelzmannel – un wat see anners noch in d’ Schkapp hangen har – utföärn. Dat de see mit sovöäl Plesäär – wenner see noa Huus henkeem, hungen noch stilkens Stükk ov wat Mannslüüoogen an hör Kleedoasch. Dat bruk see woll. Wat see nich bruken kunn, dat wee Huusholln un wat dormit anhung – oaber dat kunns joa van buten nich sehn.

Bit een bi d’ Rieten in d’ Bäed vergäten hett sük trüchtoholln. Nu hulp joa aal niks mehr – de beid harn wat ansett’d. Een Tiedlang kunns joa noch niks sehn – oaber denn seet een Kleed hier ‘n bäten stramm – een Büks kneep dor – wat schall ik jo särgen – Edi wee drachtich. Nu wee dat ok niks mehr mit de schulige Dakk-Koamer. Een grötter Woahnung muß dorher.

De wee gau utkäken – bruks blods noch dat Meubelmang henbrocht wordn. Een Föör vull mit Schappen un Dischen un aal wat noch so an lütt Kroam to so’n Huusholln hört – un twee Föör mit Kleeärwaark!

Dat harn wi flink achter us brocht.

Un denn sää Fidi – as wi oabns bi d‘ Beer seeten, heel schinant: Nu mooten ji mi noch ähm helpen, anbesten vanoabend in düstern, wi hebbt dor noch ’n bäten wat up d‘ Böän.

Tja – un dit up d‘ Böän – dat ween denn dree Föör vull Schiet. Woll duusend Tuten mit Höönerknoaken un wat anners noch anfaalt, wenn in een Huusholln nich koakt wurd. Edi har eenfach aal up d‘ Böän schmäten.

Bi dit Waark is mi kloarwurdn, dat ole Spröäkwöör nich ewich holln. Wo sächt man bi us? Boaben bunt un ünnern Strunt? Bi Edi wee dat Ünnern bunt un boaben Strunt.© ee

 

Ewald Eden

Der Weg zum Gipfel …

.

Der Weg zum Gipfel …

Boaven de Wulken
dor is de Hääven so free,
der Blick auf die Welt
is an elker Dach nee.

Das Hasten und Drängen
der täglichen Tage
verliert seine Längen,
ist nicht mehr nur Plage.

De Padd geit noa boaben,
noa de Steerns in de Nöächte -.
mit elker Trää klauterst du
een Stapp in de Höächte.

Un häst up de Spütz du
de Hääven beröört,
denn weets du
dat Een di hett rechtens geföört.

©ee

.

De Jung kann ooch wat angers…

De Jung kann ooch wat angers as Trurichkeet

Vatter –
die Blagen bringen mich noch mal um.
Ich kriech doch gleich wieder meine Migräne.
Helmuth kommt mitte fünf in Rechen nach Haus,
un saacht mich,
Zaaln sind füren böhmische Dörfer.

Läärer Knaster hat unser Lisa
in Schreiben ’ne glattgebügelte sechs verpasst –
un für sie gesaacht – dat stell dich ma voor –
sie wär sischer ein Erjebnis von Pisa.

Dabei bin ich doch –
als wir damals in Italienien waarn –
nur immer mit dich inne Gondel
durche Kaneele gefaan!

Dat kleine Geteter mit den Antonio –
du weißt doch
der kam doch immer wegen meine Spaghetti –
dat war doch viel später.

Un nachher
da war doch wieder alles paletti –
un überhaupts,
wat geht den Läärer unser Famili an!

Ich muß doch ma
eernsthaftich hingehn un kucken
wie der Knaster so is –
ich mein so als Mann …

© ee

der Versuch eines ‚Wortverklarens!

 

Platt(nieder)deutsch – Hochdeutsch …

der Versuch eines ‚Wortverklarens!

Sprachkultur

Wörter (Begriffe) in zwei Sprachen –
oder
Worden verkloaren

Deutsch —- Plattdüütsch
Schubkarre —- Schuvkoar
Mistgabel —- Messelförk
zwei Zinken —- twee Tinn’n
drei Zinken —- dree Tinn’n
vier Zinken —- veer Tinn’n
Jauchegrube —- Jauchbakk
Trageholz —- Jükk
Eimer —- Emmer
Anbindetau —- Kopptau
Führleine —- Reep
Werkzeug —- Reef
Nagel —- Spieker
Holznagel —- hollten Spieker
Boden —- Böän
Rauhfutter —- Ruchfoar
Einstreuen —- instreen
Jauchrinne —- Groop
Türriegel —- Schöädel
Bürste —- Bössel
Kannenbürste —- Schwienker
Futtertrog —- Blokk
Pferd —- Peerd
Pferde —- Peer
Kuh —- Koo
Kühe —- Koien
Kalb —- Kalv
Kälber —- Kalver
Euter —- Jüdder
Schwanz —- Steert
Schwein —- Schwien
Ferkel —- Birgen
Schaf —- Schoap
Mutterschaf —- Öe
Vaterschaf —- Bukk
Ziege —- Zäech, Zägenbukk
Fuchs —- Voß
Füchse —- Vossen, auch bei Pferden gebräuchlich
Gans —- Goas
Ente —- Oant
Hühner —- Hööner
Katze —- Katt

Zaunpfahl —- Richelpoal
Tor / Portal —- Poort
Haustür —- Huusdör
Türgriff —- Klepp
Geschlossene
Haustür —- Dör up Schlött
Offenstehende
Haustür —- In Hängen oapen
Türschwelle —- Drüppel
Treppe —- Trapp
Hausweg —- Huuspadd
Zisterne —- Woaterbakk
Fußboden —- Footdäel
Küche —- Köken
Hauswirtschafts-
raum —- Achterköken
Speisekammer —- Spieskoamer
Toilette —- Schiethuus
Badewanne —- Boadballi
Waschwanne —- Waschballi
Handfeger —- Stübber
Kehrblech —- Fäächselschüpp
Besen —- Bessen
Raum über
dem Keller —- Upkoamer
Unterhose —- Ünnerbüks
Hosenträger —- Drachseelen
Hosenbein —- Büksenpiep
Unterhemd —- Ünnerst
Mütze —- Klodd
Holzschuhe —- Holschen, Klumpen
Bekleidung —- Kleedoasch
Schürze —- Schuud
Strümpfe —- Strümpen
Hausschuhe —- Schluren
Kleiderschrank —- Kleärschapp
Schuhbürste —- Schoobössel
Knöpfe —- Knoopen
Brille —- Fuuk
Kautabak, Priem —- Schloatji
Zähne —- Kusen
Mund —- Muul, Schnuut, Bekk
Hände —- Hannen
Faust —- Füüsten
männliches Schwein —- Hauer
weibliches Schwein —- Mutt
Ferkel —- Birgen
Läufer —- Lööper
Schweinestall —- Schwienhukk
ausmisten —- utmesseln
Schweinefutter —- Schwienfoor
Futterrüben —- Runkeln
Ferkel kastrieren —- Birgen schnieden
Schweinskopf —- Schwienskopp
Schweineschwanz —- Schwiensteert
Schweinepfoten —- Pootjis
Schweinerippen —- Rirbens
Grütze, Graupen —- Gört
Schweinefleisch —- Schwienfleesch
Hirn —- Brägen
Hinterschinken —- Achterschink
Bauch —- Buuk

Hinterlistiger Geselle —- Schojakk
Im Hirn zu kurz gekommener —- Döspaddel
Jemand dessen Füße
nach innen gerichtet sind —- Dwarßlöper
Linkshänder —- Süderpoot
Unüberlegt handelnder —- Heiopei
Schwerer Kopf —- Brägenklöäterich
Stockdürr —- In d’ Puul klöätern —-
Hungerleider —- Schmachtlapp
Ungepflegter Mensch —- Schmeerlapp
Unhöflich gucken —- Kiesen
Weinen —- Blarren
Schlecht sehen —- Plieren / pliesen
Taub —- Doov
Schwerhörig —- Ballhörich
Ablehnung —- Klei mi
Geizig —- Grannich
Wüst —- Wööst
Zittern —- Trillern
Böse/boshaft —- Füünsch
Übel nachredende Frau —- Hepprech
Grantiger Mann —- Gewitterbukk
Unleidige Frau —- Gewitterzääch
Elektronenhirn/Computer —- Hülpsbrägen
Bart —- Boart
Haar —- Hoar
Zeigefinger —- Wiesfinger
Daumen —- Duumen
Hintern —- Mors
Fülliger Hintern —- Achtersteven
Kleid —- Kleed
Mantel —- Mannel
Frucht —- Frücht
Ernte —- Aarnt
Strasse —- Stroat
Weg —- Wäch, Padd
Grabenüberquerung —- Dammstää
Zuggraben —- Tochschloot
Weide(Baum) —- Wilgen
Weide(Grasland) —- Gröönland
Stoßen —- Stööten
Mäuse —- Müüs
Ratten —- Rötten
Kaninchen —- Knien/Knienen
Fliege —- Fleech
Ecke —- Hörn
Feuer —- Füür
Blitzen —- Blikksen
Grollen —- Grummeln
Donner —- Dönner
Montag —- Moandach
Dienstag —- Diengsdach
Mittwoch —- Middewääk
Donnerstag —- Dönnerdach
Freitag —- Freedach
Sonnabend/Samstag —- Soaterdach
Sonntag —- Sönndach
Feiertag —- Fierdach
Werktag —- Waarkeldach
Himmel —- Hääven
Licht —- Lucht
Luft —- Lücht
Leben —- Lääven
Sterben —- Starven
Bäcker —- Bakker
Kloß —- Hüdel
Pfannkuchen —- Pannkook

 Wörtes bi Ewald Eden.©ee

Duden.

 

.

 

Krööger Bernhard – de letzde Krööger Duden in sien Element

Duden – een grooten Noam in dat lüütji Dörp Sengwarden

 

Överall wor Düütsch as Sproak noch Bedüdung hett, steit boaven alle Worden as faste Beteekning ‚Duden’. Dat is all sied lange Joahren so, un geit trüch up de ole Konrad Duden. De hett to sien Tied de Tied wiet vörrutkieken kunnt, un de Minschen mit sien Idee van een Wordenbook een Tau in d’ Hannen gäven, an dat see bit vandoach an langlopen. Wenn Konrad Duden nu nochmoal in de ‚Duden’ kieken kunn, muß he sükk wiers eers mit een Riech neeä Worden anfrünnen.

Mit een Büld van dat, wat dor so insteit, wuß he säker niks mit antofangen. Oaber sien Waark mit de Noam doaran, dat is bläven.

De Dudens ut Sengwarden, de dor goahn sünd, harn sükk ok eers ümkieken mußt, wenn see denn wär in disse Welt trüchkoamen ween.

Dat schoot mi in d’ Sinn, as ikk körtens een Bild van Dudens Krooch in Sengwarden in d’ Willemshoabener Zeitung ovdrükkt seech, un dorünner lääsen muß, dat de Tied föör dat Huus woll ovlopen is. Dit Stükk Geschicht word nu ovräten. Dat Müürwaark kummt up de ‚Restmassendeponie’, dat Hollt word ‚schreddert’, Iisen un anner Metall word ‚recycelt’ as dat in Needüütsch heet, een bäten annerswat kummt noch in d’ ‚Sondermüll’ – un denn is dor niks mehr.

Is dor wüggelk niks mehr? Wor blivt de Seel van dat Huus? Wor blivt aal dat Weeten üm de Tied, üm de Festen un Fiern, üm dat Lachen un de Troanen? Givt dat dor ok een ‚Restmassendeponie’ föör?

Dat Huus is ok een Waark ut verleeden Tieden, un as Krooch dör Generationen van Duden Hannen goahn. Diedrich een, Hans, Paul, Diedrich twee, Bernhard – dat weesen aal stoahfaste Mannslüü mit kregel Froonslüüd an hör Sied.

Is över hunnerd Joahr Lääven un Leiden denn niks? Opa Paul mit sien trööe Frünnd Ajax is mi heel besünners in mien Bedenken hangen blääven. De Veerbeener gung hüm keen Trää van de Sied – un schnakken kunns mit dat Deert blods up Plattdüütsch.

Dat Huus mit de ole Noam doran hett nämich ok Tieden överduurt – un jümmers mit de glieke Bewennt. Hier wuur dat Lääven in d’ Dörp waarmhollen.

As Diedrich Duden de Eerste noch in achteinhunnerd sükk an de Ekk fastsett hett, kunnen de Lüü dat mit dat ‚Waarmhollen’ noch so näämen as dat sächt is: Köälen, Hollt un Törf kunn man bi Duden kopen. Achtern up d’ Hoff leegen de schwaarte Köälen up groode Hümpel, un vöörn tägen de Krooch geev dat wittet Mähl un Krinthen.

De Bakkeree, de van de Vööreegendöömer Ulfers to de Krooch hör, is denn irgendwenn ovbraant, wiel de Bakkerjung in een kollen Wintersnacht dat inbööten in d’ Bakkoaben woll een bietji överdreeven har. An de Stää is denn de Soal boot wurden, in de sükk good tweehunnerd Gasten vergnöögen kunnen – mit een Freelücht-Kägelboahn an de Oostermüür.

So mennich Schwien un Koo is mörgens nöchtern över de amtliche Veewacht achter d’ Soal dreeven worden, bevöör Verkööper un Kööper vöörn in d’ Krooch hör eegen Nöchternheit mit Schlukk un Beer verdrieven kunnen.

Mit ‚Gasthaus Deutscher Adler’, so as de Krooch amtlich heet, wußen de meesten niks antofangen. ‚Dudens Krooch’ seet dortägen in Allermanns Kopp fastspiekert.

Ok wenn dat groode Huus mirden in d’ Dörp bi wieden nich de eenzige Krooch in d’ Gemeend wee – van wecker Kant man ok up d’ Schossee noa Sengwarden rinkeem, man muß an Dudens Krooch vöörbi.

Vöörbi is good gesächt – ähm stillhollen, in de Gaststuuv rinkieken un hörn, wat dat in d’ Dörp an Neeichkeiten geev. Föör de meist Mannslüü, ov see nu Veehannelsmann, Buur, Handwaarker ov Aarbeider ween, wee dat komodich. As denn ok up d’ Land mehr un mehr blikkern Kisten mit hör iistern Haart Peer un Woagen ut de Olldach verdreeven, wuur dat mit dat anhollen un rinkieken stilkens wat minner.

De Tied har een Deel van hör Komodichkeit in de Tied achter sükk loaten.

Ovwoll, wenner man so an de Generatschonen langskikkt – dat wee eelich glieks, wekker Duden as Koptein an Bord dat Stüür in d’ Füüsten hull – dat Schkipp Duden, mit de Krooch as Kommandobrürch is alltieds good in Foahrt bleeven.

Dör Undeepten un leeged Woater in de Gesellschkupp is dat Boot Duden nettegroad so good dörseilt, as dör Störmnachten un Hoagelschlach. Dat leech woll nich upletzt doran, dat de Stüürmann – liekers well dat jüüst wee – mit Haart un Seel in d’ Jeverland to Huus wee.

Dat van aal Kanten Vertroon up dat Huus leech, is doran ovtosehn, dat de Weertsmann toglieks Bankholler föör de Ollnborgsche Landsbank wee. Dudens Bankstuv wee woll de eenzige Geldkaas mit Öäpnungstieden bit wiet noa Middennacht.

Alleen de Soal kunn Kisten vull Biller dorvan moalen, wat in hüm ovgoahn is. Jeden, de moal in Sengwarden to Huus wäsen is, weet irgendwat to vertellen, wat he irgendwenn in de Soal beläävt hett.

Een ov anner mach nu woll denken: Joa joa – dor blaart een Mannsbild de moie Tied achteran, un mach dor villicht son spierke Recht mit hemmen. Oaber heel so wee dat nich.

Ok de Froolüü in d’ Dörp kreegen hör Deel dorvan ov. Wenn see ok nich mit de Mannslüü bi Schlukk un Beer an d’ Tresen sitten goahn kunnen to schnöätern – disse Freeheit keem eers mit de neeä Tied – stuv tägen de Gaststuv wee Dudens Kolonioalwoarenloaden mit aal de Kroameree föör Köäken un Huusholln. Un nu schall blods nümms glöven, de Froolüü harn dor nich foaken nipp un nau mitkräägen, wat van de Keerls vör d’ Beerhoahn tägenan in de Gaststuuv Wichtichs föör de Welt bekoakelt wuur. Man wee joa ünner sükk.

Ingangs de szömziger Joahren hett sükk dat Bild denn hoast över Nacht ännerd. In d’ Krooch weih van Mondachs bit Freedachs een annern Wind. Kompaneen van Aarbeidslüü har de ‚Industrialisierung’ tomoal an de Küst föört, de Oabend föör Oabend in d’ Krooch bi Duden Anker schmeeten. De Köäken, de bit dorhen blods jümmers to Festivitäten wiest har, wat see hergääven kunn, stunn nu elker Oabend düchdich ünner Damp. De Mannslüü, de Dach föör Dach twalf Stünnen up de groode Boostään an d’ Woater knoied harn, de kunnen woll wat verknusen.

Nu keem dat wäär van Dach, wat de Sengwarder Krööger all sied de ole ‚Knyphuser Tieden’ utteekend hett: Hör Weltoapenheit un Gastfrünnelkkeit Frömmden tägenover.

Dorvan to vertelln weeten vandoach noch mit Haartblood ole Mariners in ganz Düütschland. Mennicheen kricht noch richtich Lüchten in de Oogen, wenn he an sien Dennsttied in de Sengwarder Kasern un de Nachten in Dudens Krooch trüchdenkt. Tüschentieds hevvt sükk joa ok mit wesselnd Düür Serben, Kanoadiers un Tommys in d’ Dörp as in Huus föölt.

Ikk denk, ikk bünn nich de Eenzige, de dat maal ankummt, dör Sengwarden to foahren un nich mehr bi ‚ Dudens Krooch’ föör een lütten Schnakk stillhollen to köänen.©ee

 

Ewald Eden